Khả năng giao tiếp của học sinh sinh viên hiện nay tại các đơn vị trường học (Phần 1)

Tuy nhiên, thực tế trong quá trình giảng dạy cho thấy KNGT của HSSV vẫn còn nhiều hạn chế như: cách thức trao đổi, cách diễn đạt ý trong quá trình trả lời câu hỏi từ các chủ thể giao tiếp vẫn chưa được lưu loát, rõ ràng, trong quá trình thảo luận nhóm vẫn còn nhiều trường hợp ngại phát biểu, bày tỏ ý kiến, quan điểm, trong quá trình giao tiếp và tạo dựng vòng kết nối các mối quan hệ với bạn bè vẫn còn lúng túng, vụng về trong việc giải quyết các vấn đề, quan trọng hơn nữa là nét văn hóa trong quá trình giao tiếp của HSSV. Do đó, việc rèn luyện và nâng cao KNGT cho HSSV là việc làm cần thiết giúp HSSV trở nên tự tin hơn và có thể thích ứng với công việc sau tốt nghiệp.

Văn hóa giao tiếp (VHGT) của HSSV còn là một trong các yếu tố cốt lõi tạo nên VHGT nhà trường, là một trọng các biểu hiện đặc trưng của HSSV trong quá trình học tập và rèn luyện khi còn đang học tại nhà trường. Nhờ có VHGT mà HSSV có thể mở rộng vòng kết nối các mối quan hệ xã hội, xác định vị trí, vị thế tỏng nhóm cũng như trong cộng đồng. VHGT góp phần quan trọng vào việc hình thành nên các giá trị sống, phát triển tâm lý, nhân cách & nhân phẩm của HSSV. Đặc biệt, VHGT còn là một trong các tiêu chí quan trọng để đánh giá văn hóa nhà trường. Trong xu thể hội nhập của đất nước, đời sống vật chất và tinh thần của HSSV ngày càng được nâng cao, điều kiện học tập, sinh hoạt giải trí ngày càng phong phí – đa dạng, nhu cầu giao tiếp của HSSV ngày càng được nâng cao. Tuy nhiên, VHGT của HSSV tại các trường học hiện nay vẫn còn đang tồn tại nhiều hạn chế về hành vi ứng xử, phong cách giao tiếp, thậm chí vượt ra ngoài phạm vi các chuẩn mực giao tiếp có văn hóa. Những mặt trái, mặt tiêu cực của nền kinh tế thị trường đã khiến cho một số giái trị được xem là các chuẩn mực trong VHGT bị xáo trộn và ít nhiều ảnh hưởng tới VHGT của HSSV. Nguyên nhân xuất phát từ nhận thức không đúng đắn hoặc các nguyên nhân khách quan, chủ quan khác nhau, không ít HSSV đã tiếp thu các hệ tư tưởng văn hóa nước ngoài một các máy móc thiếu đi sự sàng lọc, thiếu chuẩn mực, lối sống đua đòi – buông thả chay theo các vật chất tầm thường, thiếu sự tôn trọng các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc. Điều này không chỉ ảnh hưởng sâu sắc đến hệ thống chuẩn mực nhằm xây dựng nên văn hóa học đường (VHHD) trong các đơn vị trường học ở nước ta hiện nay, mà còn chịu ảnh hưởng đến sự hình thành & phát triển nhân cách cũng như nhân phẩm của HSSV trong tương lai. Vì vậy, vấn đề nân cao VHGT cho HSSV hiện nay có ý nghĩa rất lớn và đặc biệt quan trọng, góp phần vào việc phá triển nhâm chất nhân cách toàn diện cho HSSV trong thời đại mới. Trong văn kiện Đại hội Đại biểu toàn Quốc lần thứ XIII xác định; “Chú trọng hợp giáo dục đạo đức, nhân cách, năng lực sáng tạo và các giá trị cốt lõi, nhất là giáo dục tinh thần yêu nước, tự hào, tự tôn dân tộc, ý thức trách nhiệm Xã hội (XH)”.

Thực trạng giao tiếp của HSSV trong giai đoạn hiện nay

Nhiều người cho rằng giới trẻ hiện nay khả năng giao tiếp ngày càng kém, việc người trẻ ít giao tiếp với mọi người sẽ dẫn đến việc kết nối với xã hội ngày càng khó khăn...

• Không biết nên nói điều gì

“ MÌNH THẬT SỰ KHÔNG BIẾT NÓI GÌ”

Thừa nhận bản thân rất khó để bắt đầu cuộc trò chuyện với người khác, dù là người quen khi đến nhà cũng không biết ứng xử như thế nào, trường hợp Huỳnh Nhựt Trường (19 tuổi - Vĩnh Long) chia sẻ: "Mình chỉ có thể nói chuyện khi người khác mở đầu bằng một câu hỏi trước và trả lời rồi thì thôi. Đôi khi người quen đến nhà, mình cũng không biết phải hỏi thăm về vấn đề gì, giao tiếp ra sao nên sớm đưa cuộc trò chuyện vào đường cùng". Trường hợp khi được hỏi về việc có thường xuyên trao đổi & nói chuyện với người thân không? bạn Cao Thùy Dương (18 tuổi – Hà Nội) đã chia sẻ: “Chủ yếu người quen khi đến nhà thường là cô, dì, chú bác lớn tuổi và thường là nói chuyện với bố mẹ mình nhiều hơn. Vì là người lớn nên chủ đề của họ cũng sẽ không phù hợp với cuộc nói chuyện của mình. Họ sẽ thường nói về vấn đề chính trị, công ty này nọ hay ông A, bà B mà mình không hề biết. Chủ đề của giới trẻ như mình thì xoay quanh những trang mạng XH, “Trend” Tiktok, thông tin hot trên Faceboọk. Chính vì thế, mình chỉ ngồi lắng nghe, xem tivi hơn là giao tiếp với mọi người”.

Cũng giống như trường hợp bạn Cao Thùy Dương ở Hà Nội thì trường hợp bạn Bùi Kim Thoa (22 tuổi), sinh viên Trường ĐH Y dược Cần Thơ, chia sẽ: "Mình thật sự không biết nói gì khi gặp người quen. Thường thì lâu lâu mới gặp một lần. Mình cũng không thường trò chuyện hay gọi điện thoại để liên lạc. Gặp nhau thì cũng chào hỏi vài câu xã giao. Còn đối với bạn bè, mình cũng thường hay nói chuyện, nhưng chủ yếu nhắn tin qua messenger hoặc Zalo. Với anh chị, bạn bè làm việc cùng thì mình chỉ nói khi muốn giải quyết công việc thôi, còn để ngồi lại "tám" chuyện lâu thì chưa từng".

Mã Như Băng (22 tuổi -  Tp. Hồ Chí Minh), làm công việc tự do cho Công ty gia công Webtoon, chia sẽ: "Những khi gặp người lớn, tôi thường chọn cách chào một lần rồi đi sang chỗ yên tĩnh để làm việc của riêng mình. Vì mình cảm thấy không biết nói gì nên rất ngại. Ngoài ra, khi có khách đến chơi tôi cảm thấy không thoải mái và hơi phiền vì bản thân là người thích yên tĩnh".

Bên cạnh cách xử lý tình huống trong quá trình giao tiếp ở gia đình, cũng có các tình huống xử lý trong XH và công việc giống như trường hợp bạn Lê Thu Hòa (21 tuổi – Hà Nội), làm việc tự do, đã tâm sự: "Công việc của tôi thường là làm một mình nên cũng ít khi giao tiếp với đồng nghiệp. Áp lực công việc nhiều và thường xuyên phải làm, nên không còn hứng thú khi bắt đầu cuộc trò chuyện với bất kỳ ai nữa".

Hoàng Lê Mai Nguyên (18 tuổi, Hội An – Quảng Nam) chia sẻ: "Mình chỉ nói chuyện với những người thật sự tôn trọng ý kiến cá nhân, lịch sự và hợp về cách suy nghĩ, cách ăn mặc, gu âm nhạc, sở thích… Với bạn bè đồng trang lứa, mình không nói chuyện với bất kỳ ai. Còn với người thân trong gia tộc, nói chuyện với họ là một vấn đề nhức nhối với mình. Cả hai bất đồng quan điểm với nhau, mình nói điều gì đều bị bác bỏ và bài xích. Mình vẫn lắng nghe và tiếp thu nhưng không thể giao tiếp cởi mở được".

“HÃY TRAO ĐỔI – NÓI CHUYỆN NHIỀU HƠN VỚI NHỮNG NGƯỜI THÂN QUEN”

Khi được hỏi về các trở ngại khi ít giao tiếp, Bạn Nhựt Trường đã chia sẻ: "Nếu bị đưa vào trường hợp giao tiếp bất ngờ thì khi giao tiếp sẽ bị gián đoạn, không được trôi chảy. Sắp xếp câu từ để giao tiếp khá lâu và lộn xộn khiến những câu nói của mình không được hay. Thường thì mình phát biểu câu cũng rất ngắn và không nêu ra hết được những ý mà bản thân muốn".

Giống như trường hợp hợp bạn Nhựt trường khi được đề cập đến vấn đề “Việc không thường xuyên nói chuyện, gây nhiều bất lợi cho người trẻ”, Cao Thùy Dương đã bộc bạch: "Mình đã từng rơi vào trường hợp cứng đơ… khi thuyết trình bài tập trước lớp. Vì là người ngại giao tiếp và hay lo lắng nên trước khi thuyết trình cảm giác như bị tụt đường huyết, não cứ căng thẳng theo từng phút. Và khi vào buổi thuyết trình, giọng đã bị lạc hẳn đi, như có thứ gì đó nghẹn ở cổ khiến mình khó có thể nói được".

Hoàng Lê Mai Nguyên chia sẻ: "Mình nhận ra nhiều bất cập khi giao tiếp kém. Điều đó khiến mình thu hẹp tầm nhìn với xã hội hơn, dẫn đến không có nhiều cơ hội để học tập và phát triển. Hiện tại, mình chỉ có một người bạn, nhiều lúc suy nghĩ tiêu cực, bí bách làm cho tâm trạng càng tệ hơn".

• Văn hóa ứng xử khi giao tiếp trong ngôn từ

Phần lớn lại là các bạn HSSV – những con người được hưởng nền giáo dục tốt nhất của XH lại không biết hoặc rất kém KNGT. Điều này khiến các bạn mới ra trường với tấm bằng giỏi nhưng vẫn không xin được việc làm. Thậm chí còn gặp nhiều khó khăn trong công việc và cuộc sống. Vì vậy cần phản ánh thực trạng giao tiếp nơi công cộng của HSSV hiện nay.

Đa số các HSSV vẫn không biết cách giao tiếp, nhiều bạn giao tiếp với người xung quanh rất hồn nhiên, thiếu thưa gửi, không biết cách xưng hô với người trên, dưới sao cho hợp lý. Hiện tượng bình thường hoá những câu nói tục, chửi thề trở thành một hệ ngôn ngữ giao tiếp hàng ngày với nhau của giới trẻ, đặc biệt lại là HSSV đang trong quá trình tiếp nhận văn hoá ở môi trường giáo dục như các đơn vị trường học, các trung tâm đào tạo, vv… hiện đang là vấn đề nhức nhối. Khi đến căng tin, hàng quán, điểm chờ xe bus hay khi vào khu kí túc xá luôn nghe được các câu nói tục, chửi bậy thiếu văn hóa của HSSV khiến cho người xung quanh luôn phải lắc đầu ngao ngán. Chửi thề, nói tục được xem như là một “hội chứng tập thể” của các “nam thanh nữ tú” thời hiện đại. Rất nhiều bạn trẻ cho rằng, việc chửi thề nói tục là một phương pháp hiệu quả để giảm căng thẳng, thậm chí còn cho đó là nét “cá tính”, dám nói tức là dám thể hiện cá tính

Xã hội Việt Nam hiện nay đang thay đổi từng ngày với một tốc độ chóng mặt kéo theo đó là các luồng tư tưởng từ khắp nơi ở các quốc gia trên trên thễ giới từng bước xâm nhập vào nét văn hóa dân tộc ta. Vì vậy tạo ra thực trạng HSSV đã học theo và sáng tạo ra những từ ngữ mới kì lạ, khó hiểu, những câu thơ đoạn nhạc được cải biên kì dị tạo thành xu hướng mang vào sử dụng trong cuộc sống thường ngày khiến người nghe không hiểu được gây ra nhiều hiểu lầm trong quá trình giao tiếp

Bên cạnh đó, HSSV còn có cách thức trao đổi bằng cách sử dụng các từ ngữ chuyên ngành hoặc ngoại ngữ khi giao tiếp với mọi người xung quanh khiến cho một nhóm người không có hiểu biết về chuyên ngành đó hoặc không giỏi ngoại ngữ như là một cách để thể hiện sự am hiểu, kiến thức của bản thân. Sự cẩu thả trong giao tiếp bằng ngôn ngữ, sự thiếu tinh tế trong việc lựa chọn ngôn từ, sự sáng tạo ra nhiều từ ngữ mới chẵng những không làm phong phú thêm vốn từ mà đôi khi còn làm cho bản thân trở nên nghèo nàn thêm về vốn ngôn ngữ và sự trong sáng của tiếng việt.

• Văn hóa ứng xử khi giao tiếp trong hành vi

Không chỉ qua lời nói, khi đi ngoài đường, một bộ phận HSSV không lo ngại mà thể hiện sự giao tiếp thiếu văn hoá qua cả hành động, như sự ngó lơ và thô lỗ với người lớn tuổi, với thầy cô, với lãnh đạo: Không biết chào hỏi lại còn dùng những từ ngữ đầy phản cảm để bàn tán mọi người xung quanh hoặc không nhường ghế cho người già, phụ nữ mang thai và trẻ em trên phương tiện công cộng, cố tình gây ra tiếng ồn ở những nơi riêng tư, hoặc dùng câu từ nói tục, chửi thề trước mặt trẻ em, không những vậy còn dạy trẻ em những từ ngữ khó nghe, nhạy cảm khi gặp người lớn mà đối với người lớn đó là những vấn đề rất tế nhị.

Cuộc sống xa nhà giúp các bạn HSSV sống tự lập nhưng một số bạn lại lựa chọn cho mình một cách sống lệch lạc như: sử dụng tiền gia đình tru cấp cho việc học để tụ tập bạn bè nhậu nhẹt tán gẫu, thậm chí trong lúc không tỉnh táo để xảy ra những cãi vã lời qua tiếng lại dẫn đến đánh nhau,… Có không ít trường hợp các bạn HSSV gây lộn, đánh nhau vì những lý do rất nhỏ như: nhìn đểu, ghen tức, nói móc…. tụ tập, lôi kéo để đánh nhau, một số khác lại thản nhiên theo dõi việc đánh nhau và quay video đăng lên mạng.

HSSV ngày nay có điều kiện đầy đủ để học tập, nâng cao trình độ, đầy đủ các phương tiện vui chơi giải trí hơn các HSSV thế hệ trước, và đây là điều mà ai cũng phải công nhận. Tuy nhiên với những điều kiện và cơ hội thuận lợi ấy, rất nhiều bạn đã thể hiện đẳng cấp văn hóa cho xứng tầm với những gì mà bản thân được hưởng thụ. Đôi khi ta có thể bắt gặp tình huống HSSV có những lời nói, hành động thiếu sự tôn trọng, bất kính với những người làm công việc chân tay như lao công, bảo vệ, người giúp việc, công nhân…

ThS. Ngô Trọng Minh - Giảng viên Khoa Đại Cương